برداشت بی رویه آب های زیرزمینی

برداشت بی رویه آب های زیرزمینی ؛ چالش اساسی آب

پردیس فناوری کیش _ طرح مشاوره متخصصین صنعت و مدیریت _ گروه محیط زیست 

کشورهایی که سرانه منابع آب تجدیدپذیر آنها بین ۱۰۰۰ تا ۱۷۰۰ متر مکعب باشند، در زمره کشورهای دارای تنش آبی و کشورهای دارای سرانه آب های زیرزمینی کمتر از ۱۰۰۰ متر مکعب در سال در زمره کشورهای با کمبود آب طبقه‌بندی می‌شوند . بر مبنای این تقسیم‌بندی، در سال ۲۰۱۳ مقدار سرانه آب تجدید پذیر کشور معادل ۱۶۵۹ بوده است که بیانگر ورود ایران به مرحله تنش آبی است.

 بررسی شاخص‌های دسترسی به آب در ایران و مقایسه آن با شاخص‌های بین المللی از وضعیت نگران‌کننده این منابع در کشور حکایت دارد. شاخص فالکن مارک یکی از شاخص‌های شناخته شده برای بررسی دسترسی به منابع آب است که توسط مالین فالکن – دانشمند سوئدی – در مورد بحران آب است که بر اساس مقدار سرانه آب تجدیدپذیر سالیانه هر کشور تعریف شده است. فالکن مارک سرانه آب ۱۷۰۰ متر مکعبی در  سال را به عنوان شاخص تنش و میزان ۱۰۰۰ متر مکعب آب در سال را به عنوان شاخص کمبود معرفی کرده است.

ایران وارد مرحله تنش آبی شده است

بر این اساس کشورهایی که سرانه منابع آب تجدیدپذیر بین ۱۰۰۰ تا ۱۷۰۰ متر مکعب داشته باشند، در زمره کشورهای دارای تنش آبی و کشورهای دارای سرانه آب تجدیدپذیر کمتر از ۱۰۰۰ متر مکعب در سال در زمره کشورهای با کمبود آب طبقه‌بندی می‌شوند. کشورهایی که سرانه آب تجدید پذیر آن‌ها کمتر از ۵۰۰ متر مکعب در سال باشد نیز در زمره کشورهای با کمیابی مطلق آب طبقه‌بندی می‌شوند همچنین بر مبنای این تقسیم بندی در سال ۲۰۱۳ مقدار سرانه آب تجدید پذیر کشور معادل ۱۶۵۹ بوده که بیانگر ورود ایران به مرحله تنش آبی است.

برداشت بی‌رویه آب‌ های زیرزمینی ؛ یک چالش سیاسی در بخش آب

برداشت بی‌رویه آب‌های زیرزمینی یکی دیگر از چالش‌های کشورها در بخش آب است در حال حاضر در بسیاری  از نواحی کشور سطح سفره‌های آب زیرزمینی افت کرده و با توجه به خشکسالی‌های اخیر افزایش بهره‌برداری از آب‌های زیرزمینی تشدید شده و خسارات غیر قابل جبرانی را بر منابع آب زیرزمینی کشور وارد آورده است.

 با توجه به روند رشد جمعیت کشور و تشدید نیاز بخش‌های مختلف، افزایش مصرف آب بخش شهری، روستایی و صنعتی اجتناب‌ناپذیر خواهد بود. آب در فرآیند توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کشور نقش عمده و کلیدی دارد. افزایش تولیدات کشاورزی و امنیت غذایی، توسعه مراکز جمعیت شهری و روستایی، بهبود و ارتقای کیفیت زندگی در گرو انجام سرمایه گذاری‌های لازم و هماهنگ در ابعاد مختلف توسعه و بهره‌برداری از منابع آب است.

بر اساس کتاب تحولات و وضعیت جمعیت در جمهوری اسلامی ایران، اتلاف منابع آب و بهره پایین منابع آب یکی دیگر از دلایل کاهش کمی منابع آب در ایران است. یکی از شاخص‌های مهم استفاده بهینه از آب بهره‌وری آب است. این شاخص نشان می‌دهد که اقتصاد کشور به ازای استحصال هر متر مکعب آب، چند واحد ثروت (‌تولید ناخالص داخلی) تولید می‌کند. بررسی روند تغییرات بهره‌وری آب در ایران طی سال‌های گذشته بیانگر عدم استفاده از این منابع ارزشمند در کشور است.

مهمترین مشکلات حاصل از برداشت بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی

چند نمونه از تاثیرات منفی برداشت بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی عبارتند از:

۱. پایین آمدن سطح سفره‌های آب زیرزمینی (سطح ایستابی)

پمپاژ و تخلیه بیش از حد آب‌های زیرزمینی باعث پایین رفتن سطح این منبع می‌شود به طوری که حفر چاه‌های عمیق هم دسترسی به آن را امکان‌پذیر نمی‌کند.

۲. افزایش هزینه آب

با پایین رفتن سطح سفره‌های آب زیرزمینی و کاهش دسترسی چاه‌ها به آب باید انرژی بیشتری را صرف تخلیه آب کرد. در نتیجه مالیات و هزینه‌های حفر چاه بر آن افزوده می‌شود.

۳. کاهش سطح تامین آب

آب‌های روی سطح زمین و زیر زمین به هم متصل اند، با برداشت بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی؛ دریاچه‌ها و و رودخانه‌هایی که به آن متصل اند خشک می‌شوند.

۴. فشردگی خاک

فشردگی خاک، رشد گیاه و نفوذ ریشه در خاک را کاهش می‌دهد و همچنین حرکت آب و هوا در خاک را محدود می‌سازد و در نتیجه باعث تنش های غذایی برای گیاه و خروج کند جوانه از خاک و در نهایت باعث کاهش عملکرد محصول می‌شود.

۵. کیفیت آب

استخراج بی‌رویه آب از نواحی ساحلی باعث می‌شود که نمک و آب دریا وارد منابع آب شوند و به آن ناخالصی اضافه کنند.

۶.  نشست زمین

این اتفاق در نتیجه خالی شدن زیر زمین توسط برداشت بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی و فعالیت‌های انسانی به خصوص حفر چاه‌های عمیق در طبیعت رخ می‌دهد. در این حالت خاک متراکم شده و فرو می‌ریزد.

برداشت بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی باعث نشست زمین می‌شود